Quản lý thức ăn – Tối ưu hiệu quả trong nuôi cá rô phi

Cá rô phi là một trong những đối tượng nuôi thủy sản quan trọng tại Việt Nam nhờ khả năng thích nghi rộng, tốc độ tăng trưởng nhanh và chất lượng thịt phù hợp với nhu cầu thị trường. Trong điều kiện nuôi thâm canh, quản lý thức ăn và dinh dưỡng đóng vai trò then chốt, ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ tăng trưởng, hệ số chuyển hóa thức ăn, chất lượng môi trường ao nuôi và hiệu quả kinh tế của toàn bộ chu kỳ sản xuất.

1. Nhu cầu dinh dưỡng

Cá rô phi là loài ăn tạp, có khả năng sử dụng tương đối hiệu quả cả nguồn thức ăn có nguồn gốc thực vật và động vật. Trong điều kiện tự nhiên, khẩu phần của cá chủ yếu gồm tảo, rong rêu, mảnh vụn hữu cơ, động vật phù du và côn trùng. Nhờ hệ tiêu hóa thích nghi tốt, cá rô phi có thể sử dụng đa dạng nguồn dinh dưỡng trong môi trường. Tuy nhiên, với quy mô nuôi trồng hiện nay, nguồn thức ăn tự nhiên trong ao không đủ đáp ứng nhu cầu tăng trưởng của cá. Do đó, thức ăn công nghiệp là nguồn cung cấp dinh dưỡng chính, quyết định phần lớn đến năng suất và hiệu quả sản xuất.

Thức ăn không chỉ cung cấp năng lượng và các dưỡng chất thiết yếu cho tăng trọng mà còn ảnh hưởng đến chức năng sinh lý, khả năng miễn dịch và mức độ ổn định của môi trường ao nuôi. Việc lựa chọn thức ăn phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng của cá theo từng giai đoạn sẽ giúp tối ưu tăng trưởng, giảm tỷ lệ hao hụt và hạn chế phát sinh chi phí liên quan đến quản lý môi trường và chăm sóc thú y.

Theo FAO (2015), nhu cầu dinh dưỡng của cá rô phi thay đổi theo kích thước và giai đoạn sinh trưởng, trong đó hàm lượng đạm thô giảm dần khi cá lớn lên. Cụ thể được thể hiện trong bảng dưới đây:

Bảng nhu cầu dinh dưỡng của cá rô phi theo kích thước, đơn vị (%)

Từ các số liệu do FAO cung cấp có thể thấy, đạm là thành phần dinh dưỡng quan trọng nhất trong khẩu phần của cá rô phi, đặc biệt ở giai đoạn cá bột và cá giống. Mặc dù cá rô phi có khả năng sử dụng carbohydrate tốt hơn nhiều loài cá ăn thịt, hàm lượng tinh bột và xơ thô trong khẩu phần vẫn cần được kiểm soát ở mức hợp lý nhằm đảm bảo khả năng tiêu hóa, hấp thu và hạn chế các rối loạn tiêu hóa như chướng hơi, giảm ăn,…

Trong nuôi trồng thủy sản, chi phí thức ăn chiếm phần lớn tổng chi phí sản xuất, do đó tiết kiệm được chi phí thức ăn là tiết kiệm được đáng kể chi phí, tối ưu lợi nhuận. Tuy nhiên, việc tiết kiệm này không phải chỉ dừng lại ở mức độ quan tâm về giá cả mà cần cân nhắc, đánh giá kỹ lưỡng thành phần dinh dưỡng, hiệu quả sử dụng để đảm bảo không ảnh hưởng xấu đến sức tăng trưởng của đàn vật nuôi.

Đạm đơn bào đang được ứng dụng ngày càng phổ biến trong công thức thức ăn thủy sản như một loại nguyên liệu thay thế một phần bột cá và các nguyên liệu cung đạm đắt tiền. Đạm đơn bào có hàm lượng đạm cao, thành phần axit amin tương đối cân đối, khả năng tiêu hóa tốt và nguồn cung ổn định. Đây hứa hẹn sẽ là một xu hướng nguyên liệu tiềm năng giúp duy trì năng suất, kéo giảm chi phí sản xuất và cải thiện hiệu quả kinh tế cho người nuôi.

2. Chế độ ăn

Sức ăn và tốc độ tăng trưởng của cá rô phi chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như kích cỡ cá, mật độ thả nuôi, nhiệt độ nước, chất lượng môi trường và tình trạng sức khỏe đàn cá. Vì vậy, quản lý chế độ cho ăn cần được thực hiện linh hoạt, dựa trên quan sát thực tế và các chỉ tiêu môi trường ao nuôi để bảo vệ sức khỏe đàn cá. Tân Hữu Quí xin chia sẻ một số nguyên tắc kỹ thuật cần lưu ý trong quản lý thức ăn:

• Cần tính toán lượng thức ăn theo từng giai đoạn phát triển và trọng lượng của vật nuôi
• Cho cá ăn tại các máng ăn cố định để dễ theo dõi lượng thức ăn thừa. Quan sát hành vi và thời gian ăn của cá để điều chỉnh lượng thức ăn cho phù hợp, đặc biệt là vào những thời điểm thời tiết biến đổi bất thường.
• Cho cá ăn 2 lần/ngày vào buổi sáng và chiều, khi nhiệt độ nước ổn định, cá hoạt động mạnh; tránh cho cá ăn vào buổi trưa nắng nóng và chiều tối.
• Sử dụng nguồn thức ăn đảm bảo chất lượng, không dùng các loại thức ăn có dấu hiệu bất thường, thức ăn mốc, hư hỏng, hết hạn sử dụng
• Tùy vào mỗi giai đoạn phát triển khác nhau mà lựa chọn loại thức ăn có thành phần dinh dưỡng và kích thước viên phù hợp.
• Thường xuyên theo dõi, đánh giá chất lượng nước để có phương án xử lý phù hợp kết hợp với điều chỉnh lượng ăn để tránh lãng phí thức ăn và đảm bảo chất lượng môi trường sống cho đàn vật nuôi.

Kết luận: Việc quản lý thức ăn hiệu quả không chỉ giúp tránh lãng phí mà còn giúp tối ưu hóa chi phí đầu vào, tăng hiệu quả kinh tế. Một chế độ dinh dưỡng được xây dựng khoa học không chỉ là khoản đầu tư cho sức khỏe của cá mà còn là khoản đầu tư mang lại lợi nhuận bền vững cho người nuôi.